Yaşam sorumluluklar dizisinin peş peşe gelerek insanı sarmaladığı bir döngüdür. Herkesin ister istemez bu sorumluluklar dizisinden geçmesi ve üzerine almak zorunda olduğu sorumlulukları yerine getirmesi gerekmektedir.

Çocuklara küçük yaşlardan başlayarak üzerlerine aldıkları görevleri yerine getirme ve tamamlama olanakları sunulmalıdır. Bu yapılmazsa geleceğin yetişkinlerinin üzerlerine aldıkları görevleri yerine getiremeyen bireyler haline olması kaçınılmaz olur. Bugün sorumluluk eğitimi alan çocuklar yarın toplum bilinci oturmuş, ahlaki olgulara sahip çıkan ülkesini, insanları, doğayı seven ve koruyan herkese saygı gösteren yetişkinler haline gelecektir.

    Erken çocukluk döneminde ailelere ve eğitimcilere düşen görevler arasında çocuklara “sorumluluk eğitimi” vermek önemli bir yer tutmalıdır. Sorumluluk öğrenilebilen bir beceridir. Bu nedenle çocuklara yaşlarına ve yeteneklerine uygun sorumluluklar verilerek ve yaptıklarının sonuçlarını görme olanakları sağlanarak sorumluluk duygusu kazandırılabilir. Sorumluluk eğitiminin temelinde çocuğun kendini kontrol edebilme becerisini geliştirmesine ve çevresine uyum sağlamasına yönelik olan disiplin yatmaktadır. İyi bir eğitim verilerek ve disiplin yöntemleri uygun şekillerde kullanılarak çocukların bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimleri desteklenebilir. Çocuklara sosyal olarak kabul edilebilir davranışları öğretmek, olumlu model olmak ve doğrudan yönlendirmeler yaparak onların kültürel ve sosyal normlara göre davranmayı öğrenmelerine yardımcı olmak sorumluluk eğitimi konusunda aileler ve eğitimcilere düşen görevler arasında bulunmaktadır.

 Eğitimcilerin çocuklara erken yaşlarda sorumluluk kazandırmak amacıyla kullanabilecekleri bazı alternatif eğitim modelleri bulunmaktadır. Bu modellerin bazıları şöyledir:

1991 yılında George Betts tarafından geliştirilmiştir. Çocukları öğrenme sorumluluğuna yönelten, bireysel gereksinimleri göz önünde bulundurarak onları yaratıcı etkinlikler içine katan bir öğrenme modelidir. Bu modelde yer alan bireysel gelişme boyutu çocukların bilişsel, duygusal ve sosyal becerilerini geliştirir. Çocuklar bu becerileri kazandıkça yaşam boyu kendilerine gerekli olacak birçok yaratıcı davranışı da geliştirebilirler. Betts bireysel gelişimi öğrenme becerisi, kişisel anlama becerisi, içsel düşünme becerisi ve kariyer geliştirme olarak dört temel alanda incelemiştir. Her bir alan yetenekleri geliştirmeye yönelik daha belirgin becerilere bölünmüştür. Örneğin; öğrenme becerilerini geliştirmek için; problem çözme, organizasyon, yaratıcılık, düşünme, yazma, karar verme, hedef belirleme, görüntüleme, araştırma, bilgisayar kullanma ve çalışma alışkanlığı becerilerinin çocuğa kazandırılması gerekmektedir.

Özerk modelde yer alan bir diğer boyut da “zenginleştirilmiş etkinlik” boyutudur. Bu boyut; çocukların araştırmak istedikleri olgulara ve nasıl araştırma yapmak istediklerini belirlemelerine olanak sağlamaktadır. Bu yolla çocuklar bir dizi yaratıcı yöntem kullanarak kendi ilgilerini de keşfetmektedirler. Bu modelde testler, proje planları ve çalışma raporları olan portfolyolar aracılığıyla çocukların gelişimleri izlenebilmektedir.

Joseph Renzulli tarafından 1977 yılında geliştirilmiştir. Bu modelde çocuklar kendi ilgilerine göre istedikleri kadar derine ve ayrıntıya inerek öğrenme olanağı bulmaktadır. Modelde tüm öğrencilerin kendi yaşantılarından sorumlu olmaları temel alınarak gelişmeleri sağlanmaktadır. A.B.D. ve Kanada’da uygulanan bu modelde çocuklar kendi hayatlarından, öğrenmelerinden ve yaratıcılıklarından sorumluluk duymayı ve sorumluluk almayı öğrenmektedirler. Bu model üç aşama içermektedir. Birinci aşamada öğrencilere konular tanıtılmakta ve konuları daha yakından tanımaları için olanak sağlanmaktadır. İkinci aşamada; çocukların doğrudan katılımı sağlanarak düşünme süreçlerini en üst düzeye çıkarmalrı hedeflenmektedir. Üçüncü aşamadaysa; her bir öğrencinin kendileriyle aynı alana ilgi duyan diğer öğrencilerle birlikte, kendi öğrenme yeteneklerine göre yerleştirmeleri ve öğrenme sorumluluğunu geliştirmeleri öngörülmektedir.

Bireyin kişilik özelliklerini korumayı amaçlayan bu modelde çocuğun öz saygısı, öz anlayışı, öz gerçekliliği, kişilerarası ilişkilerde başarılı olması bakımından en önemli unsurlar olarak görülmektedir. Çocuklar için olumlu sosyal gelişim hedeflenmektedir. Bu model bireyin duygularının önemini ve uzun süreçte hedeflerinin değerini vurgulamaktadır. Her bir bireyin kendinin farkına varmasını ve kimliğini ve kültürünü araştırmaya yönlendirilmesini temel alan bu modelde bir yandan da olumlu öğretmen ve öğrenci ilişkisinin gelişimi sağlanmaktadır. İnsancıl modelin temelinde olumlu ilişkiler yoluyla bireylerin okul başarılarını yükseltme ve sorumluluk duygusunun kara verme becerilerinin geliştirilmesi yatmaktadır.

        Bu modeller çocukların eğitim ortamında sorumluluk eğitimlerini sağlayabilecek şekilde geliştirilmiş modellerdir. Modellerde bireysel gelişiler temel alındığı için, sorumluluk sahibi bireylerin gelişim hedeflenmektedir.

Sorumluluk birçok araştırmacı ve yazar tarafından “ bireyin uyum sağlaması, üzerine düşen görevleri yerine getirmesi ve kendine ait bir olayı başkaları üzerindeki etkilerinin sonuçlarını üstlenmesi” olarak tanımlanmaktadır. Bu olguyu çok küçük yaşlardan başlayarak çocuklara kazandırma konusunda başta aileler ile çocuğun bakımı ve eğitimini üstlenen kişiler olmak üzere tüm topluma görev düşmektedir.

Çocukları için güvenli bir ortam oluşturmaya çalışan ebeveynler çocuklarının yaptıkları olumsuz hareketler karşısında, onların yaptıkları olumsuz hareketlerin sonuçlarını görmelerine ve bu deneyimi yaşamalarına izin vermezler. Bunun sonucunda çocuk yaptığı işin sonucunu üstlenmeyi ve sorumluluk almayı başaramaz. Yaptığının sonucunu görme olanağı bulamadan yetiştirilen çocuklar, yaptıklarının sorumluluğunu da almayı öğrenemezler. Aileler olanak bulduklarında çocuklarına nasıl bir sorumluluk verebileceklerini ve bunarlın yararlarını öğrenmelidirler.

Çocuklara sorumluluk kazandırmada bebeklikten başlayarak ailelerin ve eğitimcilerin izlemesi gereken yollar ve dikkat etmeleri gerekenler şöyle sıralanabilir:

Bu dönemde çocuklar yetişkinlerin sınırlarını test etmeye başlarlar. Dikkat çekmek için tekrar tekrar bir oyuncağını yere atan çocuk; yetişkinin bu davranışın sonucundaki tepkisini öğrenir. Bu gibi durumlarda çocuğun yetişkinin sınırlarını belirlemesinden çok yetişkinin kendi sınırlarını çizmesi, buna uygun ve tutarı davranması gerekmektedir. Eğer çocuk oyuncağını yere atarsa oyuncağı yerden alıp ona vermek ve buna birkaç kere oyun şeklinde yapmak çocuğu eğlendireceği için yetişkinle çocuk arasındaki ilişkiyi de güçlendirecektir. Ancak çocuk daha sonrada sürekli oyuncağı yere atmayı devam ederse oyuncağı ortadan kaldırmak en doğrusu olacaktır. Bu hareket çocuğun yaptığı ve yetişkinin onaylamadığı davranışının ödüllendirilmediğini çocuğa gösterecektir.

Çocuk yürümeye başladığında, artık ebeveynlerinin tutum ve sabrını hangi hareketlerle ve nasıl test edebileceğini daha iyi bir şekilde öğrenir. Bu dönemde çocuğa, yaptığı yanlış davranışların bir takım olumsuz sonuçları olabileceği öğretilmelidir. Yaptığı olumsuz bir davranışın sonucunda ona “Bu davranışını yapmaya devam ederse hoşlandığı bir etkinlikten onu uzun bir süre uzak bırakılacağının” söylenmesi ve bu konuda tutarlı davranılması çocuğun bunu öğrenmesine yardımcı olabilecek bir yöntemdir.
Bu yaş grubundaki çocuklara sorumluluk eğitimi verilirken dağıttığı oyuncaklarını toplama, dolu çöp teknesini boşaltma, masaya peçete ve kırılmayan malzemeleri koyma, kahvaltıda yiyeceği yiyeceklerin bir kaçını kendisinin seçmesini sağlama, dişlerini fırçalama,kendi başına giyinme,yanlışlıkla döktüklerini kendisinin temizlemesini sağlama,alçak raflara hafif ve kırılmayacak malzemeler yerleştirme gibi sorumluluklar verilebilir.

Bu dönemde çocukların kendilerine dikkat etmeyi öğrenmeleri desteklenmelidir. Başlangıçta bazı kişisel bakım becerileri ve dağıttıklarını toplaması gerektiği öğretilebilir. Küçük yaştaki çocuklara evde bazı küçük işlerde yardım etmesi için sorumluluklar vermek, hem çocukların özgüvenlerini hem de evdeki işlere yardım etme isteklerini arttırır. Kendisine verilen bu sorumluluğu yerine getirmeyen çocuğa, yetişkinin olumlu model olarak üzerine aldığı bir sorumluluğu nasıl yerine getirdiğini göstermek gerekmektedir. Eğer çocuk karşısında olumlu modeli gördüğü halde üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirmiyorsa, bunun sonucunu görmesi ve görevini tam olarak yerine getirmedikçe istediği bir etkinlikten mahrum bırakılması sağlanmalıdır. Üç-dört yaşlarındaki çocuklar, sınıftaki basit etkinliklerde görev almak için isteklidirler. Artık daha bağımsız oldukları ve fiziksel, sosyal ve dil becerileri daha fazla geliştiği için, günlük rutinlere bağlı basit sorumlulukları ve kendilerinden istenen, yapabilecekleri basit görevleri yerine getirmekte zorlanmazlar. Aynı zamanda, başkalarının gereksinimlerinin farkına varmaya da başlarlar. Ancak aldıkları küçük sorumlulukları yerine getirirken, yetişkinlerden de destek görmeye ve övgü almaya gereksinim duydukları unutulmamalıdır. Çocuklara küçük görevlerle bir takım sorumlulukların, emredici bir şekilde değil, uygun sosyal sözcükler kullanılarak verilmesine dikkat edilmelidir. Eğitimcilerin sınıf içinde, ailelerin de evde dikkat etmesi gereken bir diğer nokta da, okul öncesi dönemdeki çocukların, kendisilerine verilen yönergelerin çok uzun ya da anlaşılmaz olması durumunda yapmaları gerekenleri unutabilecekleri yada karıştırabilecekleridir. Bu nedenle üç- dört yaşlarındaki çocukların anlayabilecekleri, izleyebilecekleri ve gelişim düzeylerine uygun olan yönergeler verilmelidir. Bu dönemdeki çocuklar sorumluluk yeteneklerini yetişkinlere gösterme konusunda son derece isteklidirler. Onların bu isteklerinin göz önünde bulundurulması önem taşımaktadır. Dört yaşındaki çocuklar için, küçük gruplar içinde sorumluluk almak eğlencelidir. Böylece hem sorumluluklarını yerine getirmeyi hem de eğlenerek işbirliği yapmayı öğrenebilirler.

Beş- altı yaş çocuklarda farkındalığın gelişmeye başladığı dönemdir. Bu yıllarda çocuklar yaptıkları hareketlerin kendilerini ve çevresindeki kişileri nasıl etkilediğini fark etmeye başlar. Bu dönem “her hareketin bir sonucu vardır” ilkesini çocuğa en rahatlıkla öğretilebileceği dönemdir. Bu yaş grubundaki çocuklara sorumlu davranma becerisi en etkili şekilde öğretilebilir. Gelişimin bu döneminde çocuklar, kişisel sınırları fark ederler, daha geniş bir dünya ve yaşam görüşü geliştirebilirler ve yaptıkları hareketlerin çevrelerine ne gibi etkileri olduğunu anlamaya başlayabilirler. Bu yaş grubundaki çocuklara sorumluluk eğitimi aşamalı şekilde verilmelidir.

Church’e göre beş- altı yaşarlındaki çocuklar için sorumluluğun anlamı:

Gelişmekte olan bir özkontrole sahip olduğunu göstermek

Kişisel sınırların farkında olmak ve başkalarına güvenme bilincine sahip olmak

Kendisi ve başkaları için verdiği kararlar konusunda kendisine güvenilmesi. Örneğin: sınıftaki malzemeleri nasıl koruyup paylaşacağını bilmesi ve yaptığı hareketlerle ilgili dürüst olmasıdır.

Kendine ve eşyalarına iyi bakmak

Yaptığı hareketin başkaları üzerinde etkilerinin farkında olmak

Erken çocukluk döneminde eğitimciler uygun çevre düzenlemesi yaparak, çocukların gelişimsel ve bireysel özelliklerini göz önünde bulundurmaya çalışarak, çocuklara işbirliği dâhilinde çalışma olanakları sağlayacak ve olumlu model olarak öğrencilerine sorumluluk eğitiminde temel olabilecek becerileri kazandırabilirler. Bunun yanı sıra, çocukların karar verme becerilerini geliştirici, seçimler yapmalarına olanak sunan ve çocukların empati kurmalarını sağlayabilecek kukla kullanımı, drama canlandırma türünde etkinlikler planlayarak sorumluluk becerilerinin gelişmelerini destekleyebilirler.

Çocuğun yaşı büyüdükçe sorumlulukları da doğru orantılı bir şekilde arttırılmalıdır. Küçük bir takım işleri yerine getirip tamamlaması için olanaklar oluşturmak kendini değerli hissetmesine neden olacaktır. Başarıları ve olumlu davranışları için çocuğu ödüllendirmek gerekmektedir.

  Eğitimcilerin ve ailelerin çocukların eğitiminde gzlerinden kaçırdıkları önemli bir nokta vardır; o da çocukların sorumluluk gösterdiği davranışlarda ve hareketlerde ödüllendirmemesidir. Çocuk zaten kendisinden bekleneni yaparak sorumluluğunu yerine getirmiştir. Çocuğa sorumluluk gerektiren bir görevi yerine getirdiğinde övgü dolu sözler söylemek ve özel bir ilgiyi hak ettiğini ona hissettirmek gerekmektedir. Özellikle çocuğun yeni kazanmaya başladığı bir sorumluluk becerisinde bir pekiştireç vermek çok önemlidir. Eğitimcilere de, evde gerekli sorumluluk eğitimi alamamış çocuklar bakımından önemli görevler düşmektedir. Sınıf içinde basit görevlere katılım çizelgeleri ve olumlu örnek oluşturarak bu eğitim gerçekleştirilebilir. Eğitimciler çocuğun kendi sorununu nasıl çözmesi gerektiğini öğretirken, bir taraftan da sorunları çözerken bunun başkalarını nasıl etkileyebileceğini düşünme becerisini kazandırmayı da hedeflemelidir.

Çocuğun yaşına, gelişimsel düzeyine, bireysel özellik ve ilgilerine uygun görev ve sorumluluk vermek

Olanak buldukça seçim yapmasına olanak sağlamak

Karşılaştığı sorunlara kendi başına çözüm yolları bulmasına destek olmak ve sadece gerektiği yerde müdahale etmek

Sorumlu şekilde davrandığı durumlarda mutlaka ödüllendirmek

Yaptığı hareketlerin sonuçlarını değerlendirmek ve bu hareketlerin başkalarını nasıl etkileyebileceğini görmesini sağlamak

Çocuğun sorumluluk almak istediği durumları iyi değerlendirmeye çalışarak hevesini kırmadan sorumluluğunu yerine getirmesine yardımcı olmak.

Çocuğun üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirmesi için cesaretlendirmek

Çocuklarda erken dönemlerde başlayan sorumluluk duygusunun gelişimi, çevrede izlediği olumlu modeller, kendini geliştirip bir birey olarak hissetmesini sağlayacak olanaklar ve çeşitli disiplin yöntemleriyle istenilen biçimde ve olumlu yönde ilerleyip şekillenecektir. Başta çocuğun ailesi olmak üzere, bakıcısına ve eğitimcilerine büyük görev düşmektedir. Sorumluluk sahibi yetişkinler eşliğinde büyüyen çocuklar topluma uyum sağlayan, kurallara uyan, karşısındakini anlayabilen, kendi karalarını cesaretle alıp bu kararlarının sonuçlarına da katlanmayı bilen, bağımsız, tutarlı ve girişken yetişkinler olarak toplumda örnek bireyler haline geleceklerdir.